तिथी: चंद्र दिवस समजून घ्या

तिथी म्हणजे चंद्र दिवस. चंद्र सूर्यापासून १२ अंश पुढे सरकण्यासाठी लागणारा वेळ म्हणजे एक तिथी. चंद्राचा वेग बदलत असल्यामुळे एखादी तिथी सुमारे १९ ते २६ तास टिकू शकते आणि ती दिवसाच्या कोणत्याही वेळी सुरू किंवा संपू शकते.

एका चांद्रमासात ३० तिथी असतात, त्या प्रत्येकी १५ च्या दोन भागांत (पक्ष) विभागलेल्या असतात.

शुक्ल आणि कृष्ण पक्ष

• शुक्ल पक्ष (तेजस्वी पक्ष): अमावस्येपासून पौर्णिमेपर्यंत, चंद्र वाढत असताना. पारंपरिकरीत्या नवीन कामांची सुरुवात करण्यासाठी उत्तम मानला जातो.
• कृष्ण पक्ष (अंधारा पक्ष): पौर्णिमेपासून अमावस्येपर्यंत, चंद्र कमी होत असताना. पूर्ण करणे, स्वच्छता आणि चिंतनासाठी योग्य काळ.

प्रत्येक पक्षातील १५ तिथी

1. प्रतिपदा
2. द्वितीया
3. तृतीया
4. चतुर्थी
5. पंचमी
6. षष्ठी
7. सप्तमी
8. अष्टमी
9. नवमी
10. दशमी
11. एकादशी
12. द्वादशी
13. त्रयोदशी
14. चतुर्दशी
15. पौर्णिमा (शुक्ल पक्षात) किंवा अमावस्या (कृष्ण पक्षात)

पाच तिथी-गट

अमावस्या पितरांच्या स्मरणासाठी राखीव असते आणि नवीन सुरुवातीसाठी टाळली जाते.

महत्त्वाच्या तिथी

• एकादशी (११ वी): विष्णू भक्तांसाठी उपवासाचा दिवस, महिन्यात दोनदा.
• प्रदोष (त्रयोदशी, १३ वी): शिवाची संध्याकाळची उपासना.
• संकष्टी चतुर्थी (कृष्ण पक्षातील ४ थी): गणेशाचा उपवास, चंद्रोदयानंतर सोडला जातो.
• पौर्णिमा: पूर्ण चंद्र, उपासना आणि दानधर्मासाठी चांगला दिवस.

तिथी "वगळली" जाणे किंवा पुनरावृत्ती होणे

तिथी सूर्योदयाशी जुळत नसल्यामुळे कधीकधी एक तिथी एका सूर्योदयानंतर सुरू होऊन पुढच्या सूर्योदयापूर्वी संपते. त्यामुळे ती कधीच "सूर्योदयाची तिथी" ठरत नाही आणि वगळली गेल्यासारखी वाटते (क्षय तिथी). कधीकधी एखादी तिथी दोन सूर्योदयांना व्यापते आणि दोनदा दिसते (अधिक तिथी). म्हणूनच सणाच्या तारखा काळजीपूर्वक पाहाव्या लागतात.

तिथी आणि चंद्राच्या कला

आकाशात तिथी साधारणपणे ओळखता येते. शुक्ल अष्टमीच्या (८ वी) सुमारास संध्याकाळी चंद्र अर्धवर्तुळाकार दिसतो; पौर्णिमेला तो पूर्ण असतो आणि सूर्यास्ताच्या वेळी उगवतो; कृष्ण अष्टमीला तो अर्धवर्तुळाकार असून मध्यरात्रीच्या सुमारास उगवतो; अमावस्येला तो दिसत नाही.